Iedereen kent tegenwoordig wel het begrip karma. Karma wordt veelvuldig gebruikt als stopwoord voor iemand die zijn verdiende loon krijgt (karma!); of als je vaak met dezelfde mensen of problemen te maken krijgt (die of dat zit in mijn karma!)[1]. Voor anderen is het een vaag Oosters concept dat ze associëren met yoga of meditatie. Maar is karma inderdaad niet meer dan een vaag concept en een oppervlakkig stopwoord of zit er meer achter? In dit artikel duik ik in de filosofische achtergrond van het begrip karma en kijk ik waar het op gebaseerd is. Daarmee probeer ik na te gaan in hoeverre karma een serieus concept is dat ons kan helpen de wereld beter te begrijpen en te verklaren. Kortom, karma: zin of onzin?!
Waar komt het begrip karma vandaan?
Karma is een zelfstandig naamwoord uit het Sanskriet dat afgeleid is van de wortel kri, dat ‘doen’, ‘maken’, ‘handelen’ betekent. Letterlijk betekent karma ‘handeling’. Als filosofisch concept staat het bekend als de wet van oorzaak en gevolg. De kerngedachte daarachter is simpel: de aard en de kracht van een oorzaak leiden tot een gevolg van dezelfde karakteristiek en kracht. Omdat ieder wezen handelt en dus oorzaken creëert, zal iedereen dus ook gevolgen oogsten.[2]
Karma is een kernbegrip uit de Oosterse filosofie, maar karma is niet een uniek Oosters concept. Het komt in vele filosofische tradities over de hele wereld terug. Ook in de Westerse wereld was karma tot de opkomst van het christendom een gangbaar idee, onder meer bij een aantal oud-Griekse en Romeinse filosofen. Zo ook bij Plato, die rechtvaardigheid in zijn dialogen centraal had staan (hij spreekt over het lot).[3] Ook in de bijbel staan verwijzingen naar karma, zoals de uitspraak van Paulus (in Galaten 6:7): ‘je zult altijd oogsten wat je plant.’ Het kernidee van oorzaak = gevolg is ook een van de hoekstenen van de moderne natuurkunde, zij het dat deze alleen naar fysieke interacties kijkt. Zie het bekende voorbeeld dat een steen die in de vijver geworpen wordt, kringen in het water veroorzaakt die steeds groter worden en uiteindelijk tegen de oever botsen. De golfjes worden omgezet in trillingen die zich naar buiten toe in principe oneindig voortplanten en alles op hun pad beïnvloeden. Helemaal vreemd aan ons Westers denken is het concept karma dus ook weer niet, maar de mentale en metafysische kant ontbreekt. De meeste mensen in het Westen associëren het begrip karma tegenwoordig echter met uit het Oosten overgewaaide activiteiten als yoga en meditatie, zij het dat een diep begrip veelal lijkt te ontbreken, ook bij de actieve gebruikers. Daarmee blijft het begrip karma voor veel mensen vaag, weinig praktisch en dus niet echt serieus te nemen. Maar om te beoordelen of dat terecht is, moeten we in de filosofische achtergrond van het begrip duiken.
Wat is de filosofische betekenis van karma?
Zowel bij de Oosterse filosofie als bij Plato is karma alleen goed te begrijpen als onderdeel van de bredere filosofische visie waarin het een plek heeft. Karma past nl. alleen logisch in het basisprincipe dat alle wezens bewustzijn zijn, en in het diepst van hun kern een grenzeloze, harmonieuze eenheid vormen waar ze steeds meer uitdrukking aan geven, leven na leven. Karma kan dan ook niet los worden gezien van de begrippen eenheid en reïncarnatie. Wezens leren door ervaring. Waar hun acties tegen de harmonieuze eenheid ingaan, volgt een tegenreactie van gelijke, zij het tegengestelde aard, precies zoals een ingedrukte veer vroeg of laat terugveert. Karma is dan ook de wet van herstel van eenheid en harmonie. Daarmee is het begrip karma tevens verbonden met het begrip vrije wil. Mensen zijn in dit licht immers zelfbewuste, lerende wezens die met hun vrije wil keuzes maken, en met hun vrije wil reageren op gevolgen die ze zelf veroorzaakt hebben. Daarmee creëert ieder mens ieder moment zijn eigen lot.
Maar we staan in de kosmische eenheid natuurlijk nooit alleen: alles wat we doen, doen we in interactie met anderen. Karma is dus een ingewikkeld web aan oorzaken en gevolgen dat we continu samen verder ontwikkelen. Karmische aantrekking komt daarbij in principe van twee kanten: sympathie en antipathie, of simpel gezegd: liefde en haat. Dat verklaart bijvoorbeeld waarom sommigen in omstandigheden terecht komen met mensen die ze haten. Poetin staat dus niet los van je, maar is (in meer of mindere mate) ook onderdeel van jouw karma: van jouw aantrekkingskracht. Zij het dat die karmische relatie uiteraard minder sterk is dan de band die je hebt opgebouwd met de mensen en de omstandigheden waar je dagelijks mee te maken hebt. Maar alles wat en iedereen die je in dit leven meemaakt hoort dus bij jouw karma. Hoe je daarmee omgaat is aan jouw vrije wil. Karma is dus het tegenovergestelde van een doem: als iemand jou onrecht aandoet, hoef je geen wraak te nemen op die persoon. Je kunt op verschillende manieren reageren en daarmee de karmische gevolgen sturen. Je kan een disharmonische relatie een harmonieuze impuls geven.
Wat is de ethiek van karma?
Aan karma als filosofisch concept zit dus ook een heel expliciete ethische kant. Je hebt niet alleen een vrije wil waarmee je je eigen lot bepaalt, maar je maakt ook onderdeel uit van een groter geheel. Je staat niet op jezelf. Alle wezens met wie je te maken hebt, zijn, net als jijzelf, imperfecte maar lerende wezens die steeds meer (en op een oneindig pad) uitdrukking geven aan een grenzeloze eenheid en harmonie. Dat betekent dat ieder moment eigenlijk een beproeving én een kans is, want je hebt ieder moment de kans (de vrije wil) om te groeien richting meer eenheid en harmonie, door de manier waarop je reageert op de omstandigheden: ieder moment bepaal je je toekomstige karmische banden. Dat betekent dus niet dat je je moet terugtrekken uit de maatschappij om voor jezelf een ‘zuiver’ karma op te bouwen en de rest van de samenleving maar in zijn sop te laten gaar koken. Integendeel, want met zo’n houding zou je je feitelijk afscheiden van de eenheid en dus tegen de basiswetmatigheid van de Natuur in gaan.
Dat is de reden dat Plato aangeeft dat in een ideale staat alle mensen naar hun beste vermogen bijdragen aan het geheel, of je nou gehandicapt, hoog intelligent, arm, rijk of lekker praktisch bent. Het is ook de reden dat in het Mahayana boeddhisme de zgn. Bodhisattva gelofte als heilig geldt: de gelofte om de mensheid te dienen en niet nirvana (de hoogste staat van verlichting) in te gaan vóór alle wezens bevrijd zijn. Een Bodhisattva is iemand die een Boeddha kan worden en Nirvana in kan gaan, maar die dat weigert om zijn medemensen te kunnen helpen door ze de inzichten te geven die nodig zijn om hun levensproblemen op te lossen.[4] Geluk is in dit perspectief dus niet de optimale omstandigheden voor jezelf creëren, maar jezelf juist optimaal inzetten voor het geheel. Dit vanuit het besef dat je deel uitmaakt van het geheel, en dat je met die buurman op wie je je ergert dus iets uit te werken hebt. Dan ligt de bal dus niet bij hem, maar bij jezelf: hoe ga je op een wijze manier met hem om, zodat jouw ergernis kan worden omgezet in compassie, inzicht en groei voor beiden? Tien tegen een dat jouw buurman een opener houding zal krijgen en open zal staan voor overleg als jij je buurman niet meer als hinderpaal ziet maar als gelijkwaardig mens. De beste manier om je negatieve band met iets of iemand achter je te laten is dan ook om geen energie meer in stoppen in die negativiteit, maar je te focussen op het zaaien van harmonieuze zaden. Blijf je je ergeren, dan blijf je die omstandigheden aantrekken.
Wat betekent uitgaan van karma in de praktijk?
Zoals dit voorbeeld al aangeeft heeft het vergaande consequenties als je uit zou gaan van karma als praktisch leidend principe voor je leven. Zonder uitputtend te zijn, noem ik hieronder een paar principes die heel praktisch toepasbaar zijn in het leven:
- je hebt vrije wil en bouwt je eigen toekomst: je bent zelf ieder moment verantwoordelijk voor je denken en doen. Zo bezien komt de toekomst van achter over je heen, want je leven is het resultaat van je denken en doen in het verleden. Dat is de achterliggende gedachte achter het veel gehoorde ‘leven in het nu’: druk maken over de omstandigheden waarin je jezelf hebt gemanoeuvreerd heeft nl. geen zin; en evenmin de karmische gevolgen die je nog voor de boeg hebt. Het enige wat je kunt doen is NU het juiste doen.
- je bent medeverantwoordelijk voor het geheel: je bent verantwoordelijk voor je eigen denken en doen, maar die verantwoordelijkheid heb je als onderdeel van het geheel. Alleen voor jezelf zorgen gaat immers tegen de basiswetmatigheid van de Natuur in: geluk is niet vragen, maar geven. Zie daar de consequenties voor bijvoorbeeld de enorme duurzaamheidsopgave die we als mensheid voor ons hebben liggen. De moderne Westerse filosofie beziet de mens vaak als afgescheiden van de Natuur, met alle gevolgen van dien. Vanuit een filosofie waarin karma centraal staat kijk je hier fundamenteel anders tegenaan. Bovendien zul je in een toekomstig leven met je zelfgecreëerde shit geconfronteerd worden…
- er is strikte rechtvaardigheid: uitgaande van karma is er strikte rechtvaardigheid in het leven, gebaseerd op consistente en harde logica. Iedere oorzaak kent zijn eigen gevolg, en iedere mens heeft altijd weer de mogelijkheid de harmonie te herstellen. Deze visie helpt je de ellende van jezelf en anderen in perspectief te zien, het perspectief van hoop en leren; het perspectief van medemenselijkheid, want ook jij maakt onderdeel uit van het karmische web dat je voor je ogen ziet ontspinnen.
- het leven is een spiegel van jezelf: vanuit dit karmische perspectief zijn alle dingen je meemaakt de krachten die je zelf hebt opgeroepen, en de mensen die je meemaakt zijn niet meer en niet minder dan de kanalen waardoor die krachten werken en weer tot je komen. Zo bezien is het leven een spiegel van jezelf. Of vanuit het eenheidsperspectief gezegd: we zijn elkaars spiegel. Dat betekent dat je die moeilijke baas of die irritante collega meemaakt omdat je ze zelf aantrekt. Eigenlijk zijn ze dus leraren voor je: ze laten je zien waar de issues liggen waar je aan moet werken. Dan heeft ergeren dus geen zin, maar wel in de spiegel kijken, je mouwen opstropen en het goede voorbeeld geven. We kunnen immers steeds kiezen of we de idealistische en redelijke kant van onze medemensen spiegelen en laten mee-resoneren, of de niet-idealistische en onredelijke kant.
Conclusie: karma biedt de basis voor een concrete levensvisie die het overdenken waard is…
In dit artikel heb ik laten zien dat karma als filosofisch concept past in een logisch denkstelsel dat uitgaat van een eenheid van bewustzijn en van strikte rechtvaardigheid. Karma is in zijn oorspronkelijke betekenis dus niet zo maar een leuk, zweverig ideetje, maar het staat op een diepgaande en consistente levensfilosofie. Tegelijkertijd staat dit filosofische concept van karma mijlenver af van het bij ons in het Westen overheersende idee dat het leven op toeval berust en bewustzijn verdwijnt bij de dood, of dat er een God is die je lot bepaalt. Dat karma in onze samenleving vooral als een zweverig exotisch concept en een inhoudsloos stopwoordje wordt gebruikt is dan ook begrijpelijk. Maar we moeten ook constateren dat de Westerse filosofie op dit moment geen overtuigende concepten weet te presenteren om de wereld fundamenteel te begrijpen en antwoorden te geven op de uitdagingen waar we als individu en samenleving voor staan. Denk aan de enorme duurzaamheidsopgave of de groeiende epidemie aan psychische problemen. Ook hebben we gezien dat een levensfilosofie gebaseerd op karma praktisch toepasbaar is en concrete antwoorden biedt op levensvragen over ons lot en over de invloed die wij kunnen hebben op de wereld, nu en in de toekomst. Dit maakt mijns inziens het doordenken van het begrip op zijn minst interessant. Maar misschien is het handig om te beginnen met de vraag hoe je überhaupt tegen het leven aankijkt: ga je uit van materialisme? Geloof in God? Of een eenheid van bewustzijn? Welke visie vind je het meest aannemelijk, en wat betekent het doordenken van die visie dan voor je dagelijkse leven? Dus kom van de bank, maak je los van de waan van de dag en ga aan de slag met je leven. Iedere pelgrimstocht begint met de eerste stap. Succes….!
Peter Schmeitz
[1] In 2019 werd karma door de Vlaamse zender KETNET bijvoorbeeld gekozen tot kinderwoord van het jaar: https://www.vrt.be/nl/over-de-vrt/nieuws/2019/12/16/karma-en-yeet-kinder-en-tienerwoord-van-het-jaar/#:~:text=Karma%20is%20het%20Kinderwoord%20van%20het%20jaar.%20Karma,12%2C53%25%20en%20tingles%20met%202%2C58%25%20van%20de%20stemmen.
[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/Karma
[3] Zie de mythe van soldaat Er: https://nl.wikipedia.org/wiki/Het_verhaal_van_Er
[4] Voor Bodhisattva en nirvana, zie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Bodhisattva
Plato Academy 